Waarom is het belangrijk om over executieve functies te leren?
Executieve functies zijn fundamentele cognitieve vaardigheden die een sleutelrol spelen bij het nemen van beslissingen en het succesvol uitvoeren van taken. Ze stellen je in staat om doelgericht en strategisch te handelen, wat essentieel is bij het oplossen van problemen en het omgaan met complexe situaties. Deze vaardigheden ontwikkelen zich doorheen het leven en zijn onmisbaar in zowel academische als persoonlijke contexten.
In het onderwijs spelen executieve functies een centrale rol bij het plannen, organiseren en zelfreguleren van taken. Leerlingen moeten in staat zijn om informatie te verwerken, zich te concentreren en hun werk efficiënt in te delen om succesvol te zijn. Echter, niet alle leerlingen beschikken over dezelfde mate van ontwikkelde executieve vaardigheden, wat kan leiden tot leerproblemen. Het positieve is dat deze functies versterkt kunnen worden door gerichte ondersteuning.
ICT-tools bieden effectieve ondersteuning bij het trainen van executieve functies. Ze helpen leerlingen bijvoorbeeld met het verbeteren van hun organisatievaardigheden, het vergroten van concentratie en het ontwikkelen van een beter planningsvermogen. Door deze hulpmiddelen strategisch in te zetten, kunnen leerlingen hun potentieel beter benutten en succesvoller worden in hun leerproces.
Wat zijn executieve functies?
Executieve functies zijn cognitieve vaardigheden die essentieel zijn voor doelgericht en flexibel gedrag. Ze helpen je om belangrijke regeltaken in de hersenen uit te voeren, zodat je effectief kunt plannen, organiseren en doorzetten om een taak succesvol af te ronden.
Twee Hoofdcomponenten van Executieve Functies:
- Controlerend Vermogen: Dit betreft het vermogen om impulsen te beheersen en automatische reacties op omgevingsprikkels te onderdrukken. Dit helpt je bewuste keuzes te maken en gefocust te blijven, zelfs in afleidende of uitdagende omstandigheden.
- Aansturend Vermogen: Dit verwijst naar het volhouden van inspanning, het doorzetten bij tegenslagen en het afmaken van taken, zelfs als ze langdurig of uitdagend zijn.
Met goed ontwikkelde executieve functies kun je je gedrag effectief aanpassen aan verschillende situaties, wat essentieel is voor het behouden van controle over je dag, doelen en verantwoordelijkheden. Deze cognitieve vaardigheden helpen je om prioriteiten te stellen, gefocust te blijven en consequent te werken aan het behalen van je doelen, zelfs bij uitdagingen of afleidingen. Het versterken van executieve functies is cruciaal voor zowel persoonlijke als professionele ontwikkeling.
Verschillen in executieve functies
Niet iedereen heeft even sterk ontwikkelde executieve functies. Deze variaties kunnen invloed hebben op hoe goed iemand omgaat met complexe situaties. Wetenschappelijke modellen, zoals dat van Dawson en Guare, bieden inzicht in de werking van deze functies en helpen de basisprincipes van executieve functies verder te verkennen.
Welke executieve functies zijn er?
Executieve functies zijn vaardigheden die ons helpen om doelgericht te handelen en effectief om te gaan met uitdagingen. Hier zijn de 11 belangrijkste executieve functies en hun kenmerken:
1. Reactie-inhibitie
Het vermogen om impulsen te beheersen, je reacties te controleren en vooraf na te denken over de gevolgen van je gedrag.
2. Taakinitiatie
Het vermogen om zonder uitstel te beginnen aan een taak, georganiseerd en volgens plan.
3. Doelgericht doorzettingsvermogen
De vaardigheid om doelen te stellen, prioriteiten te bepalen en door te zetten, zelfs als het lastig wordt.
4. Volgehouden aandacht
Het vermogen om gefocust te blijven en een taak volledig af te maken, ondanks afleidingen of vermoeidheid.
5. Metacognitie
Het vermogen om situaties vanuit een helikopterperspectief te bekijken, je aanpak te monitoren en indien nodig aan te passen.
6. Planning en prioritering
De vaardigheid om belangrijke taken te onderscheiden, deadlines te plannen en je planning flexibel bij te stellen.
7. Werkgeheugen
Het vermogen om informatie tijdelijk vast te houden en te gebruiken, bijvoorbeeld om instructies te volgen of complexe problemen op te lossen.
8. Flexibiliteit
Het vermogen om je aan te passen aan veranderende omstandigheden, onverwachte situaties of nieuwe prioriteiten.
9. Timemanagement
De vaardigheid om de benodigde tijd voor een taak in te schatten, effectief te plannen en deadlines te halen.
10. Emotieregulatie
Het vermogen om emoties onder controle te houden, zodat ze je functioneren en doelen niet verstoren.
11. Organisatie
De vaardigheid om structuur aan te brengen, overzicht te behouden en chaos te voorkomen.
Deze functies vormen de basis voor effectief gedrag, zowel in persoonlijke als professionele contexten. Ze ondersteunen bij het behalen van doelen, het overwinnen van uitdagingen en het omgaan met complexe situaties.
Wanneer zijn executieve functies nodig?
Don Norman en Tim Shallice onderscheiden vijf situaties waarin executieve functies essentieel zijn om tot krachtige resultaten te komen:
- Planning en besluitvorming
Bijvoorbeeld: Je hebt een groot examen Frans volgende week en wilt een studieplanning opstellen. - Bijsturing en foutencorrectie
Bijvoorbeeld: Na een ruzie op de speelplaats leer je je boze gevoel beheersen en zoeken naar een oplossing. - Creëren van nieuwe gewoontes
Bijvoorbeeld: Voor de eerste keer huiswerk maken en een routine ontwikkelen om thuis aan de slag te gaan. - Gevaarlijke of technisch complexe situaties
Bijvoorbeeld: Voor het eerst leren lassen met een gasbrander tijdens een opleiding lassen-constructie. - Doorbreken van oude gewoontes
Bijvoorbeeld: Je angsten overwinnen om naar een nieuwe school te gaan waar je niemand kent.
Op school worden leerlingen regelmatig geconfronteerd met een of meer van deze situaties. Sterke executieve functies zijn dan ook cruciaal om hen te ondersteunen bij leren en ontwikkelen.
De Rol Van Executieve Functies
Vanaf jonge leeftijd reageren we op de wereld om ons heen, te beginnen met eenvoudige acties zoals het langer kunnen richten van aandacht op een gezicht als baby. Onze omgeving speelt een cruciale rol in de ontwikkeling van executieve functies, die elkaar onderling versterken. Werkgeheugen is bijvoorbeeld essentieel om een taak goed te starten en verder te zetten. Gedurende je leven word je constant geconfronteerd met situaties waarin je jezelf moet ondersteunen om doelen te bereiken. Het trainen van executieve functies is echter niet voldoende; het is net zo belangrijk om te leren hoe hulpmiddelen en menselijke ondersteuning een verschil kunnen maken bij het aanpakken van complexere taken. Het combineren van deze elementen maakt het mogelijk om effectiever te functioneren en uitdagingen beter aan te pakken.
Wat bij zwakke executieve functies?
Bij zwakke executieve functies kunnen drie strategieën helpen om ondersteuning te bieden. Remediëren richt zich op het verbeteren van vaardigheden door extra te oefenen, zoals het leren van het beter uiten van emoties of het extra in studeren van schoolregels. Compenseren maakt gebruik van hulpmiddelen, bijvoorbeeld een rekenmachine, om cognitieve overbelasting te voorkomen. Dispenseren houdt in dat bepaalde taken worden vermeden om de belasting te verminderen, zoals het afleggen van examens in een prikkelarm lokaal om afleidingen te beperken. Deze aanpakken helpen leerlingen hun uitdagingen effectiever aan te pakken en hun potentieel beter te benutten.
Hoe ondersteun ik executieve functies met ICT?
Technologie, zoals laptops, smartphones en smartwatches, speelt een essentiële rol in het ondersteunen van dagelijkse activiteiten. Deze apparaten herinneren je aan afspraken, helpen bij het toepassen van spellingsregels en zorgen ervoor dat je gestructureerd blijft. Tijdens het webinar Executieve Functies en ICT ontdek je welke digitale tools jouw executieve vaardigheden kunnen versterken en hoe je ze effectief kunt inzetten binnen een duidelijk en praktisch kader.
Webinar Executieve functies en ICT
Bronnen
- Malfait C, (2020). Groeien in executieve functies. Hoe? Zo! Lannoo Campus
- Dawson, P., en R. Guare, (2009). Slim maar… Help kinderen hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken. Amsterdam: Hogrefe.
- Norman D.A., Shallice T. (1986) Attention to Action. In: Davidson R.J., Schwartz G.E., Shapiro D. (eds) Consciousness and Self-Regulation. Springer, Boston, MA.